Niedziela, 20 sierpnia 2017. Imieniny Bernarda, Sabiny, Samuela

Miasto Żuromin ma 250 lat

2017-02-28 10:14:39 (ost. akt: 2017-02-28 10:37:47)
1. Skan pierwszej strony dokumentu lokacyjnego Żuromina z 1767 roku.

1. Skan pierwszej strony dokumentu lokacyjnego Żuromina z 1767 roku.

Podziel się:

W tym roku obchodzimy 250. rocznicę nadania Żurominowi praw miejskich. 13 lutego 1767 roku rzemieślnicza wieś stała się miastem. Na czele miasta stanął burmistrz, zmieniło się prawo. Był to początek dynamicznego rozwoju Żuromina.

Marcin Jabłoński
jablonski.marcin2@gmail.com

Król Stanisław August Poniatowski zezwolił Andrzejowi Zamoyskiemu na lokacje miasta Żuromin na prawie magdeburskim 13 lutego 1767 r. (piątek). Do tego czasu Żuromin był osadą typu rzemieślniczego, która rozplanowaniem nawiązywała do wiejskiej ulicówki. Przebieg wsi, z dużym prawdopodobieństwem można umiejscowić w granicach dzisiejszej ulicy Wetmańskiego i dalej, wzdłuż placu Piłsudskiego (długość ok. 570 metrów). Do tej teorii należy jednak podchodzić z lekką podejrzliwością, ponieważ brak w źródłach jednoznacznych dowodów potwierdzających historyczny przebieg wsi.
Pergamin oprawiony w skórę
Królewski przywilej lokacyjny jest pięciostronicowym rękopisem spisanym na pergaminie oprawionym w skórę. U dołu dokumentu podwieszono na sznurku lakowaną pieczęć. Dokument aktualnie znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w zbiorach dokumentów pergaminowych (sygnatura 7124). Pergamin zachował się z złym stanie. Obecnie jest zabezpieczony w specjalnej metalowej puszcze. Pierwsza storna dokumentu, będąca zarazem stroną tytułową, jest w całości nieczytelna. Głównie ze względu na przyłożoną w lewym dolnym rogu pieczęć królewską S.A. Poniatowskiego, o średnicy ok. 128 mm. W górnej części pierwszej strony znajduje się herb rodu Poniatowskich „Ciołek” natomiast niżej, z lewej strony dokumentu, herb rodu Zamoyskich „Jelita”. Dalsze strony pergaminu, tj. druga, trzecia, czwarta oraz piąta, zachowane są w stanie pozwalającym na ich odczytanie. Dokument spisany jest w języku polskim, pismem kursywnym.
Burmistrz na rok
Dokumentem lokacyjnym zezwolono na tworzenie miasta na wzór i kształt innych miast. Miasto uzyskiwało przywilej rozbudowywania się, otaczania fosami i groblami, a także mogło sprowadzać mieszczan oraz kupców każdego stanu i rodzaju. Podstawę prawną stanowiło prawo magdeburskie, na mocy, którego Żuromin zyskiwał wszelkie prawa i przywileje (m.in. osobista wolność jego mieszkańców i prawo do dziedzicznego posiadania gruntów, osobna organizacja władz miejskich – samorząd i własne, niezależne od organów miejscowego prawa ziemskiego, sądy ławnicze). Otrzymywał także wszelkie uprawniania i prerogatywy, które przysługiwały innym miastom koronnym. Królewski dokument ściśle określał władze, które miały stanąć na czele miasta. W skład magistratu wchodziło sześciu radców i sześciu ławników wybieranych spośród społeczeństwa. Gdy wśród radców zrobił się wakat, na jego miejsce wybierano jednego z ławników a na wakat ławnika jednego z społeczeństwa. Burmistrza wybierał dziedzic raz w roku, 29 listopada, spośród trzech radców, których wybrali wcześniej mieszkańcy. Określono także pieczęć, jaką miał się posługiwać magistrat tj. „Trzy Lilie nad Miesiącem, pod którym gwiazda z literami MP”. Pieczęć miała służyć do zatwierdzania aktów, listów i wszelkich spraw miejskich. Wzorzec pieczęci został wyrysowany na drugiej stronie przywileju lokacyjnego i jednocześnie miał stanowić znak miasta.
Własne prawo
Król Poniatowski w dokumencie erekcyjnym nakazał także utworzyć urząd ekonomiczny i sierociński oraz wprowadzić (ordynować) pożyczki miejskie. Żuromin zyskiwał także możliwość tworzenia swojego prawa „według upodobania własnego”. Mieszkańcy miasta mogli korzystać ze wszelkich innych swobód miejskich, jakie przysługiwały miastom koronnym.
Miasto mogło posiadać także swój dwuizbowy sąd. Izba ławnicza, złożony z trzech ławników, która zajmowała się sprawami sukcesjonalnymi o pieniądze i grunta oraz izba radcowska z burmistrzem na czele, złożona z trzech radców, która zajmowała się pozostałymi sprawami. Skład osobowy sądu nie mógł ulec zmianie aż do zakończenia postępowania. W sprawach kryminalnych oraz przestępców złapanych na gorącym uczynku, oskarżonych osądzało gremium sędziowskie złożone z radców i ławników, a skazanych przewożono do aresztu w Płocku lub w Mławie. Od orzeczeń sędziowskich przysługiwała apelacja do dziedzica po dokonaniu wpłaty pięćdziesięciu złotych polskich. Mieszkańcy miasta uwolnieni byli spod jurysdykcji sądów trybunalskich i grodzkich.
Zakaz produkcji alkoholu
Według dokumentu erekcyjnego, Żuromin mógł posiadać bractwa i cechy rzemieślnicze. Nie dotyczyło to rzemiosła piwowarskiego. Obywatelom miasta zabroniono produkcji alkoholu na własną potrzebę oraz na szynk (na sprzedaż). To rzemiosło pozostawało w rękach dziedzica. Do cechów można było przyjmować obywateli Polski, w pełni korzystających z praw publicznych.
Uregulowano również sposób postępowania w przypadku śmierci ojca rodziny. Wdową oraz osieroconymi dziećmi zajmować się miała osoba z magistratu oraz krewny wdowy. Raz w roku mieli składać przed magistratem rachunek z utrzymania osieroconej rodziny.
Jarmark w każdą niedzielę
„Dla pożytków” miasta ustalono jarmarki a także targi tygodniowe, które mogły odbywać się w każda niedzielę. Ludziom „jakiegokolwiek rodzaju stanu i kondycji, kupcom i handlarzom” zezwalano przywozić produkty najczęściej własnego wyrobu, sprzedawać, skupować, frymarczyć, (czyli czynić przedmiotem targu lub handlu rzeczy, które nie powinny być źródłem zysku zamieniając je na konie, bydło, zboże i wszystko, co ludziom potrzebne i pożyteczne). Sprawy sporne między ludźmi kupującymi a sprzedającymi rozstrzygał magistrat, a niezadowolonym z wyroku przysługiwała apelacja do dziedzica.
Gdyby królewski przywilej został naruszony lub niedotrzymany w jakimkolwiek punkcie, magistratowi oraz mieszkańcom (za przyzwoleniem dziedzica) przysługiwało prawo do dochodzenia swoich praw w sądzie królewskim – Asesorskim.
Dokument sporządzono w Warszawie, w trzecim roku panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Akt ten spisał sekretarz pieczęci wielkiej koronnej Klemens Kozłowski. Na końcu piątej strony umieszczono notatkę „Inductum In Acta Metrices Regni Cancellaria Maioris 1767” – Wpisano do akt metryki koronnej.
Utrata odzyskanie praw miejskich
Żuromin funkcjonował na prawach miejskich do 1 czerwca 1869 r. Wtedy dekretem carskim (wraz z 66 innymi miastami Mazowsza) Żuromin został zdegradowany do rangi osady. Od 1869 roku był gminą wiejską na czele, której stał wójt i zgromadzenie gminne. W skład żuromińskiej gminy wchodziło 15 gromad. Dopiero w 1925 roku staraniem żuromińskiego proboszcza Ignacego Staniaszki oraz kilku nauczycieli władze polskie przywróciły Żurominowi prawa miejskie.

Komentarze (0) pokaż wszystkie komentarze w serwisie

Dodaj komentarz Odśwież

Dodawaj komentarze jako zarejestrowany użytkownik - zaloguj się lub wejdź przez FB